In gesprek met Heinrich Marnitz

Deur Mari Ferreira

Ek het onlangs die besondere voorreg gehad om ʼn gesprek te voer met ʼn man wie se stem oor dekades heen deel geword het van Suid-Afrika se klankgeskiedenis: Heinrich Marnitz. Ons het by die klassieke Stephnie’s Restaurant in Lynnwood ontmoet. ʼn Stil tafel, goeie koffie, en langs hom sy elegante, warmhartige vrou. Wat aanvanklik soos ʼn onderhoud gevoel het, het vinnig in ʼn diep gesprek verander waarin herinneringe, geskiedenis en wysheid natuurlik verweef is.

Met my koffie in die hand het ek daar gesit, aangegryp deur die omvang van sy kennis en die manier waarop hy elke herinnering kon oproep asof dit pas gebeur het – nie met nostalgie alleen nie, maar met begrip, konteks en insig. Hier was ʼn man wat nie net oor radio gepraat het nie. Hy het radio geleef.

Toe ek hom vra waar sy liefde vir radio begin het, het hy my teruggeneem na sy jeug en die betowering van LM Radio. Die kortgolfsender uit die destydse Lourenço Marques het ʼn generasie jong luisteraars vasgevang met die stemme van Dean Martin, Doris Day, Pat Boone en Elvis Presley. Hy vertel hoe daardie liedjies Maandagoggende by die skool bespreek is, asof radio ʼn geheime wêreld oopgemaak het waartoe slegs die ingeskakelde luisteraar toegang gehad het.

ʼn Rukkie later het ʼn ander stem sy verbeelding aangegryp: die dramatiese rugbykommentaar van Johan de Bruin op die Afrikaanse radiodiens, vandag bekend as RSG. Daar, tussen die spanning van ʼn toetswedstryd en die opbou na ʼn beslissende drie, het ʼn droom begin vorm aanneem. Hy wou nie bloot luister nie. Hy wou vertel.

Die vormingsjare: dissipline en verdieping

In die laat sestigs het die SAUK nog nie oor ʼn gestruktureerde klankargief beskik nie. In plaas daarvan was daar ʼn vertrek waarin asetaatplate en -bande opgestapel gelê het: opnames van rugbytoetse, wêreldtitelgevegte, onderhoude en ander geskiedkundige oomblikke. Waar ander dalk net wanorde sou sien, het Heinrich moontlikhede raakgesien. Vir hom was dit nie bloot ʼn stoorkamer nie, maar ʼn bron van vorming.

Hy het homself daarin verdiep. Maande lank het hy geluister – nie oppervlakkig nie, maar met aandag en bedoeling. Hy het die wêreldtitelgeveg van Vic Toweel teen Manuel Ortiz in 1950 oor en oor bestudeer. Hy het na “Oom” Hansie Brewis se drie teen die All Blacks in 1949 geluister en die opbou van spanning in die kommentator se stem gevolg. Maar hy het nie net na die gebeure self geluister nie. Hy het aandag geskenk aan stemtoon, tempo, frasering, woordkeuse en stilte. Hy het probeer verstaan waarom sekere oomblikke die luisteraar boei en ander nie.

Hierdie selfopgelegde leerskool, sonder formele handleidings of kursusse, het hom as omroeper gevorm en sy standaard vir professionaliteit vasgelê. Jare later sou hy self ʼn langspeelplaat saamstel met sporthoogtepunte van 1950 tot 1975, ʼn projek wat nie net sy liefde vir sport weerspieël het nie, maar ook sy diep verbintenis tot die bewaring van radiogeskiedenis en die erkenning van die stemme wat voor hom gekom het.

Ons gesprek het natuurlik na die hedendaagse radiolandskap verskuif. Tegnologie het verander; platforms het vermenigvuldig; toegang is eenvoudiger as ooit tevore. Tog glo hy dat die wese van radio onveranderd bly. Wat hom egter bekommer, is die verslapping van voorbereiding. Hy verwys na meesters soos Pierre Marais, wat geglo het voorbereiding vind plaas vóór jy begin praat: oorspronklike uitdrukkings vir die regte oomblik, afwyking van clichés en respek vir taal. Volgens hom word tegnologie soms ʼn plaasvervanger vir voorbereiding, terwyl dit in werklikheid slegs ʼn hulpmiddel behoort te wees. Radio vereis toewyding, verdieping en ʼn doelbewuste strewe na uitnemendheid.

Oomblikke wat ʼn loopbaan definieer

Wanneer Heinrich Marnitz oor sy sestig jaar van regstreekse uitsendings praat, doen hy dit nie met groot woorde of oordrewe aansprake nie, maar met herinneringe wat diepte en betekenis dra. Hy was daar tydens twee rugbywêreldbekers, insluitend Joël Stransky se beslissende skepdoel op Ellispark in 1995. Hy het die temperament van John McEnroe by Wimbledon beleef en die spanning van Kevin Curren teen Boris Becker in 1985 oorgedra. Hy het verslag gedoen toe Gerrie Coetzee wêreldkampioen geword het en Brian Mitchell se wêreldtitelgevegte in verskeie lande gevolg. Van twintig lande het hy in Afrikaans terug na Suid-Afrika uitgesaai – elke uitsending ʼn draer van kultuur, taal en identiteit.

Een van die mees insiggewende dele van ons gesprek was sy beskrywing van die stem as verteenwoordiger van die stasie. Op radio bestaan daar geen visuele hulpmiddel nie. Die luisteraar vorm ʼn beeld deur klank alleen: duidelike uitspraak, beheersde frasering, warmte en respek vir taal. Hy praat met groot waardering oor stemkunstenaars soos Anna Neethling-Pohl en Estelle Zeeman, wie se voordragte ʼn generasie gevorm het. Al was hy die eerste persoon wat amptelik op televisie in Suid-Afrika verskyn het, het hy nooit sy fokus van radio verskuif nie. Sy doelwit was eenvoudig: om ʼn professionele radio-omroeper te wees – en dít met onderskeiding.

Raad aan die volgende generasie

Hy praat openhartig oor die romantisering van ʼn radioloopbaan. Jong mense moet hulself deeglik afvra watter rigting hulle wil inslaan en of daar werklike werksgeleenthede is, veral vir Afrikaanssprekendes. Sy raad is nugter en verantwoordelik: verwerf ʼn erkende akademiese kwalifikasie. Gebruik radio aanvanklik as deeltydse betrokkenheid. Bepaal jou spesialisasie. Bou kundigheid op. Kom met nuwe idees vorendag. Radio vereis meer as entoesiasme; dit vra toewyding.

Het radio sy einde bereik?

Heinrich glo nie so nie. Hoewel digitale platforms soos YouTube toenemend gewild raak vir indringende gesprekke, meen hy dat radio steeds oor die vermoë beskik om betekenisvolle inhoud te lewer. Wat nodig is, is beplanning, kundigheid en ʼn hernude klem op voorbereiding. Radio het nie sy doodloopstraat bereik nie; dit wag bloot op mense wat dit weer ernstig sal opneem.

Toe ek uiteindelik by Stephnie’s uitstap, het ek besef dat ek nie net ʼn onderhoud gevoer het nie. Ek het tyd deurgebring in die teenwoordigheid van iemand wat diep spore in die radiobedryf gelaat het. Ek kon aanhou luister. Sy stories was nie selfverheerlikend nie; dit was deurdrenk van dankbaarheid. Sy raad was nie krities nie; dit is gevorm deur dekades van ervaring. Sy liefde vir Afrikaans as uitsaaitaal was tasbaar.

Hierdie gesprek het my daaraan herinner dat radio meer is as klankgolwe wat deur die lug beweeg. Dit is ʼn verbintenis tussen stem en luisteraar. Dit is voorbereiding wat respek toon vir die gehoor. Dit is die vermoë om ʼn nasie se oomblikke vas te vang en oor te dra. En wanneer iemand soos Heinrich Marnitz daaroor praat, besef jy: jy sit nie net met ʼn omroeper nie. Jy sit met ʼn stuk geskiedenis.

Mari Ferreira is netwerkorganiseerder van Solidariteit se Kommunikasie- en Bemarkingsnetwerk. Dié netwerk is daarop toegespits om persone binne hierdie beroep met mekaar te verbind en op hoogte van die nuutste verwikkelinge binne die beroep te hou en interessante stories, soos dié loopbaanstorie van Heinrich Marnitz, te deel. 

Gesels saam in die kommentare!