Tweepotstelsel: Wanneer ʼn reddingsboei ʼn slaggat word

Deur Reon Janse van Rensburg

Vir miljoene Suid-Afrikaners is die tweepotstelsel ʼn reddingsboei. Vir die regering is elke onttrekking egter ook belastinginkomste.

Vir duisende huishoudings is ʼn onttrekking noodsaaklik. Skuld moet gedelg word, agterstallige rekeninge moet vereffen word en sommige gesinne probeer eenvoudig kop bo water hou. Die werklikheid is egter dat dit vir die meeste mense nie ʼn keuse is nie, maar eerder ʼn noodsaaklikheid.

Onttrekkings moet die uitsondering wees, nie die norm nie.

Volgens Solidariteit skep die belastinginkomste wat deur onttrekkings gegenereer word, tesame met oproepe om die tweepotstelsel verder te verslap, ʼn gevaarlike aansporing. Hoe makliker toegang tot aftreegeld word, hoe groter word die risiko dat korttermynbehoeftes langtermynbeplanning sal verdring.

Die debat gaan daarom oor veel meer as net toegang tot geld. Dit gaan oor die doel van aftreevoorsiening. ʼn Aftreefonds is nie bedoel om finansiële druk van maand tot maand te verlig nie. Dit is bedoel om jou eendag van ʼn inkomste te voorsien wanneer jy aftree of nie meer kan werk nie. Elke besluit om vandag geld te onttrek, los dalk ʼn onmiddellike probleem op, maar verminder ook jou toekomstige finansiële sekuriteit. Die belasting word onmiddellik betaal, terwyl die verlies aan saamgestelde groei eers jare later gevoel word.

Dat onttrekkings besig is om van ʼn uitsondering na ʼn gewoonte te ontwikkel, blyk uit die jongste data oor herhaalde onttrekkings. Volgens Momentum was slegs 5% van eise sedert 1 Maart 2026 eerste onttrekkings, terwyl 33% tweede onttrekkings en 62% derde onttrekkings was. Wat as ʼn uitsondering begin het, loop dus die gevaar om ʼn gewoonte te word.

Dit is juis waarom Solidariteit waarsku dat ʼn uitsondering maklik ʼn gewoonte kan word.

Saamgestelde groei is een van die hoofredes waarom aftreebeleggings oor lang tydperke waarde opbou. Geld wat vandag belê bly, verdien nie net opbrengste nie; daardie opbrengste genereer verdere opbrengste. Wanneer geld vroeg onttrek word, verloor jy dus nie net die bedrag wat uit jou fonds onttrek word nie, maar ook jare se groei wat nooit weer ingehaal kan word nie.

Suid-Afrika het reeds ʼn ernstige spaarkrisis wanneer dit by pensioenbydraes kom. Volgens Solidariteit tree slegs sowat 6% van Suid-Afrikaners finansieel onafhanklik af. Die meerderheid Suid-Afrikaners is dus ná aftrede steeds afhanklik van familie, die staat of ander vorme van inkomste. Teen dié agtergrond behoort elke onttrekking dus die uitsondering te wees, nie die verwagting nie.

Die tweepotstelsel kan ʼn reddingsboei wees wanneer daar werklik geen ander uitweg is nie. Maar hoe makliker dit word om vandag se probleme met môre se spaargeld op te los, hoe moeiliker word dit om eendag finansieel onafhanklik af te tree.